Zoek op deze site met FreeFind

De Tuimelare op oude kaarten

Druk op het pijltje, onderaan links op de menubalk van deze video, om de serie uitsneden van oude landkaarten
te starten. U kunt op elk moment pauzeren of stoppen door te klikken op de 2 verticale balkjes, aan de linkerkant
van de menubalk. Wilt u de kaarten meer in detail bekijken? Klik dan op het X-vormig symbool, rechts in de
menubalk. Om terug te keren naar het kleiner normale formaat drukt u opnieuw op datzelfde X-vormig symbool.


Ten geleide.

Jodocus Hondius. Comitatus Flandria (uitsnede), 1607.
Rijkelijk versierde kaart van de uit Wakken afkomstige cartograaf Jodocus Hondius.
Comitatus Flandria (= het graafschap Vlaanderen), 1607.

Het opzoeken en bekijken van oude landkaarten is, alles bij elkaar genomen, een fascinerende bezigheid. Alléén al in artistiek opzicht. Veel oude kaarten, vooral de zogeheten "cartouches" ervan, zijn een lust voor het oog. Het zijn haast schilderijen, die visueel zeer aantrekkelijk zijn door hun artistieke afwerking, weelderige randversieringen met krullen, rolwerk, allerlei figuren en fraaie kleurenpracht. Daar komt nog bij dat die oude landkaarten een nostalgisch beeld oproepen van het landschap en van de streek die ze voorstellen. Het lijkt wel of de teletijdmachine van professor Barabas, uit de stripserie "Suske en Wiske", je vanuit het heden doorheen tijd en ruimte verplaatst naar het ver verleden van een zeer vertrouwde omgeving. De namen erop van 'ten Bunderen' en van 'de Tuimelare', of ook van de Oude Heirweg, worden als het ware tot leven gewekt. De aanblik ervan prikkelt de nieuwsgierigheid en doet onwillekeurig de verbeelding op hol slaan. Dat overkwam ook Linda Malfait:

"Het gasthuis ten Bunderen stond vanaf halfweg de 13de eeuw tot 1578 in de huidige Tuimelarewijk, op de hoek van de Oude Heirweg en de Ten Bunderenstraat. In de loop der jaren heb ik ruim 100 landkaarten opgespoord, met daarop de naam van het gasthuis. Zoveel kaarten tekende men vroeger nu ook weer niet! Natuurlijk werden plaatsnamen overgenomen, maar die moesten wel belangrijk genoeg zijn. Het gasthuis ten Bunderen was helemaal geen godverlaten oord in onze streken. Er waren in de late middeleeuwen nog geen goede en gedetailleerde kaarten van de Nederlanden. Wie reisde of op pelgrimstocht ging, deed dat met een schets, met daarop gegevens die andere reizigers deelden. Pas in de 16de eeuw waren er kaarten die wat meer praktisch overzicht boden".

"Het was dus van het allergrootste belang dat een gasthuis - zoals dat van ten Bunderen - waar men onderdak, verzorging, eten en drinken kreeg, gemakkelijk te bereiken was. Als je bedenkt dat het gasthuis in 1578 door de zusters definitief werd verlaten en door de beeldenstormers werd vernield, dan weet je dat het louter werd getoond als vitaal oriëntatiepunt voor de reizigers langs de aloude weg Brugge-Roeselare-Menen-Rijsel. Het moet ons dus helemaal niet verbazen dat alle grote en minder grote cartografen, vanaf de 16de eeuw, het gasthuis ten Bunderen een nadrukkelijke plaats gaven op hun landkaarten!"

De Tuimelare op een kaart van Belgïe van de Britse cartograaf John Tallis uit 1851! Moorslede blijft onvermeld...
De Tuimelare was en is niet zomaar een verloren uithoek. Op deze kaart van België, vervaardigd door de
Britse cartograaf John Tallis in 1851, staat de naam van de wijk (bij de blauwe stip), terwijl Moorslede
onvermeld blijft...

Linda Malfait verzamelde ook een 50-tal kaarten, daterend vanaf het einde van de 18de eeuw tot nu, waarop de naam van de wijk Tuimelare is weergegeven. U kunt deze bekijken op de hierboven geplaatste video. Aan het einde van dit tekstgedeelte staan de kaarten met ten Bunderen en met de Tuimelarewijk, afzonderlijk opgelijst, in chronologische volgorde. Elke afbeelding van deze twee omvangrijke galerijen kan men daar rustig en op eigen tempo apart bekijken.

Om de zichtbaarheid te verhogen van zowel de naam als de plaats van het gasthuis ten Bunderen (alsook van de latere Tuimelarewijk en van het tracé van de Oude Heirweg) werd in de onderstaande fotogalerij telkens een uitsnede gemaakt van een grotere algemene kaart van Vlaanderen, de Nederlanden of België. Door het uitvergroten van geselecteerde fragment zijn ten Bunderen, de Tuimelare en de Oude Heirweg veel makkelijker te localiseren en komen de details beter tot hun recht.

Een zoektocht met hindernissen...

1777 - Joseph de Ferraris. Kabinetskaart van de Oostenrijkse Nederlanden
Het gasthuis ten Bunderen en de Tuimelare op de Kabinetskaart van J. de Ferraris, 1777 (uitsnede)

Nog tot eind vorige eeuw verliep een speurtocht naar afbeeldingen van oude kaarten erg moeizaam. Het was een tijdrovende bezigheid waarbij men, met een waar engelengeduld, ter plekke moest gaan grasduinen in nationale of universitaire bibliotheken in binnen- en buitenland, collecties van cartografische instituten, allerlei archieven, catalogi van tentoonstellingen, boeken, enz. Sinds de doorbraak van het internet zijn steeds meer verzamelingen van landkaarten ontsloten: ze werden stelselmatig (met een haarscherpe beeldkwaliteit) ingescand en online gezet, om ze direct en gratis toegankelijk te maken voor het brede publiek. Op allerlei gespecialiseerde websites, zoals Wikimedia, of via zoekmachines, bijv. Google en Bing, is men slechts enkele muisklikken verwijderd van heel wat indrukwekkende kaartencollecties.

Het zoeken naar oude landkaarten mag dan wel sneller verlopen op het internet, dat betekent nog niet dat het een makkelijke klus is geworden. Zelden "a walk in the park" dus! Laten we het even houden bij oude kaarten van Vlaanderen, waarop de naam van het gasthuis ten Bunderen en/of de Tuimelare staat afgebeeld. Zoektermen, zoals bijv. 'kaart Vlaanderen', loslaten op een zoekmachine volstaat heus niet om meteen de volle buit aan elektronische reproducties van bestaande kaarten van Vlaanderen binnen te halen. Zo simpel is het echt niet, en wel hierom:

J. Harrewijn. Carte particulière des environs de Menin, Courtrai, Ypre, Dixmude et Deynse, 1712.
Jacobus Harrewijn. Carte particulière des environs de Menin, Courtrai, Ypre, Dixmude et Deynse, 1712.

  • De titel van een oude kaart was in het verleden niet alleen in het Nederlands geschreven, maar ook in het Frans, het Engels, het Duits en dikwijls in het Latijn. Rekening houdend met de periode waaruit een kaart stamt, moet je dus niet enkel de zoekterm 'Vlaanderen' hanteren, maar ook de Nederlandse varianten 'Vlaendre', 'Vlaenderen', en verder de namen 'Flandre' (Fr.), 'Flanders' (Eng.), 'Flandern' (D.), 'Fiandra' (It.) en 'Flandria' (Latijn).

  • De geografische en politieke afbakening van Vlaanderen evolueerde in de loop der tijden. Zo zijn er tal van kaarten met de titel 'Graafschap Vlaanderen', 'Comté de Flandre' (Fr.) ofwel 'Comitatus Flandriae' (Lat.). Tijdens het Ancien Régime bleven de cartografen, over alle scheidingen heen, de Nederlanden en Vlaanderen, als één geheel beschouwen, tot aan de Franse Revolutie (eind 18de eeuw). Ze gaven hun kaarten de volgende titels mee: 'De (Zuidelijke) Nederlanden' of 'De XVII Provinciën', 'Les Pays-Bas' (Fr.), 'Paesi Bassi' (It.), 'The Low Contries' (E.). Of ook nog 'Neder-Duytslandt', 'Germania Inferior' (L.). Vanaf de onafhankelijkheid van ons land (1830) moeten we speuren naar kaarten, met de naam 'België', 'Belgique' (Fr.), 'Belgien' (D.) of 'Belgium' (E. & Lat.).

    Gerard Mercator (1512-1594)
    Gerard Mercator (1512-1594)
    Abraham Ortelius (1527-1598)
    Abraham Ortelius (1527-1598)
    Jodocus Hondius (1563-1629)
    Jodocus Hondius (1563-1629)
    Joan Blaeu (1598-1673)
    Joan Blaeu (1598-1673)

    Nicolas Sanson (1600-1667)
    Nicolas Sanson (1600-1667)
    Joseph de Ferraris (1726-1814)
    Joseph de Ferraris (1726-1814)
    Philippe Vandermaelen (1795-1869)
    Philippe Vandermaelen (1795-1869)
    Philippe C. Popp (1805-1879)
    Philippe C. Popp (1805-1879)

  • De naam achterhalen van de maker van een oude landkaart is al evenmin gemakkelijk. Soms is er helemaal geen naam bekend en staat die dus vermeld als 'Anoniem'. Is er wél een naam of meer dan één naam vermeld, dan kan het gaan om de graveur/etser/tekenaar, ofwel om de drukker/uitgever, ofwel om de eigenlijke cartograaf/kaartenmaker/ontwerper. Een enkele keer kunnen de cartograaf, de graveur, de drukker en de uitgever van een kaart één en dezelfde persoon zijn! Hier en daar wordt de voornaam en/of de familienaam van de maker(s) verschillend geschreven of "verlatijnst". Enkele voorbeelden: Gerardus Mercator (Gerard De Cremer), Joost de Hondt (Josse de Hondt, Jodocus Hondius), Guillaume Delisle (De l'Isle), Pieter van den Keere (Petrus Kaerius) en E.-H. Frickx (Frix, Frickx of Friex)... Met de Nederlandse dynastie van kaartenmakers ClaesJansz. Visscher, Nicolaes Visscher I en Nicolaes Visscher II is de verwarring helemaal compleet!

  • Auteursrechten bestonden vroeger niet. Plagiaat was de normaalste zaak van de wereld. De makers of uitgevers van een oorspronkelijke kaart konden wel hun werk laten beschermen door een privilegie aan te vragen bij de overheid (keizer, koning, graaf). Maar dat voorrecht was meestal maar tijdelijk, tegen betaling, en bovendien enkel geldend voor het gebied waarover de licentieverlener bevoegdheid had. Gevolg: er circuleerden talloze imitaties en kopieën. Vele kaarten zijn schijnbaar identiek, maar vertonen soms kleine wijzigingen of hebben anders bijgekleurde deelvlakken en begrenzingen. Mercators beroemde kaart "Vlaenderen" (1540) bijvoorbeeld werd in de loop van de 16de eeuw minstens 15 keer geïmiteerd, vooral door Italiaanse cartografen. Ook de fameuze "Kabinetskaart van de Oostenrijkse Nederlanden" (graaf J. de Ferraris, 1771-1778), en met name de minder gedetailleerde verkoopversie ervan, de zogeheten "Carte Marchande", werd later gekopiëerd door een reeks Franse en later Belgische kaartenmakers.

  • De datering van een oude kaart vormt vaak een echte uitdaging. Gaat het om een 1ste druk of om een (eventueel bijgewerkte) latere versie? Hebben we te maken met een op zichzelf staande kaart of met de (her)opname ervan in een (meestal latere) kaartenverzameling of atlas. In principe wordt op de onderstaande kaartenlijsten altijd de oudste versie van een kaart geplaatst. Wanneer de datering slechts bij benadering vastligt, bijv. "omstreeks 1580", dan wordt dat ene jaartal genomen. Bij een algemene datering, bijv. "na 1712" of "1ste helft van de 17de eeuw", hanteren we het vroegst mogelijke jaar, dus resp. "1713" en "1601".

Opvallende vaststellingen.

Gerard Mercator & Abraham Ortelius. Flandria (Theatrum Orbis Terrarum), 1570.
Het gasthuis ten Bunderen manifest aanwezig op de kaart "Flandria" (1570) van Gerard Mercator!

  • Vanaf halfweg de 16de eeuw staat op nagenoeg alle belangrijke landkaarten van Vlaanderen, de naam vermeld van het 'gasthuis ten Bunderen'. De benaming van de wijk Tuimelare zal pas opduiken aan het einde van het Ancien Régime, tijdens de Franse Overheersing (1795-1814). Aanvankelijk, bij G. Mercator, werd het gasthuis kortweg 'Bunder' genoemd, met naderhand een aantal varianten daarop: 'Bundere', 'Bundre', 'Punder', 'Budre' (sic!). De Nederlandse kaartenmakers uit de 17de eeuw, zoals J. Blaeu en N. Visscher, tekenden voluit de oorspronkelijke naam 'Gasthuys ten Bunderen', of ook nog 'Tgasthuis ten bunder', 'Gasthuys ten Bundre', 't Gasthuys ten Bundere'. In de 18de eeuw maakten de Franse cartografen er 'Maison de Bondre' van, ofwel 'Maison du Sr. Bondre', 'Maison du S. Bondre' (sic!), 'Maison de Beurdre', 'Maison Ten Bundere'. G. Delisle gebruikte dan weer de naam 'Bunderen Hosp[ice]'. Op enkele Franse kaarten werd, op de plaats van het vroeger gasthuis, enkel de afgekorte naam 'Maison' geschreven.

  • De plaats van het gasthuis ten Bunderen werd op landkaarten veelal aangeduid met een duidelijk en goed aansprekend symbool: een hol cirkeltje of een vol bolletje, met een kruisje erin of er bovenop. Soms staat een miniatuur-kapel afgebeeld, met een kruisje op de toren. Die symbolen vinden we zelfs nog terug, nadat de Bunderzusters in 1578 hun gasthuis waren ontvlucht. Bijna een eeuw later, op een kaart van 1662 wordt zelfs gesproken van "De hofstede ende cappelle genaemt tgasthuis ten Bundere"! Dit sterkt het vermoeden dat, na de verwoesting van het gasthuis door Schotse protestantse huurlingen, niet enkel de kloosterhoeve, maar ook het gebouwtje dat dienst deed als kloosterkapel overeind bleef staan of nadien werd heropgebouwd. Of die kapel nog een liturgische functie had is voorlopig niet te achterhalen.

    Het 'Gasthuys Bunderen' én 'den Tuymelaere'. Ph. Vandermaelen, (1831)
    'Gasthuys Bunderen' én 'den Tuymelaere' op de bijgewerkte Ferrariskaart van Ph. Vandermaelen, 1831.

  • Tijdens het Oostenrijks Bewind, in de 2de helft van de 18de eeuw, verscheen op enkele kaarten, naast de plaatsnaam 'Gasthuys ten Bundere', tegelijk de naam van de 'Tuymelaere', de woonwijk waarin ooit het gasthuis ten Bunderen stond. Dat is duidelijkst te zien op de vermaarde "Kabinetskaart van de Oostenrijkse Nederlanden" (Ph. de Ferraris, 1777). Pas vanaf de Franse Overheersing (1795-1814) werd de naam 'Bunder' of 'Bondre' letterlijk van de kaart geveegd en kwam de wijknaam 'Tuimelare' voorgoed in de plaats. Op een paar uitzonderingen na. Onder meer Ph. Vandermaelen toont op zijn bijgewerkte 'Carte Marchande' van de Ferrariskaart (1831) nog zowel de naam van 'Gasthuys Bunderen' (zelfs nog mét kapel-symbooltje gesitueerd!) als 'den Tuymelaere'.

  • De schrijfwijze van de naam Tuimelare vertoont nogal wat verschillen. Bij het bekijken van de onderstaande lijst van Tuimelarekaarten kom je, in min of meer chronologische volgorde, volgende varianten tegen: 'Tuymelaire', 'Tuymelaere', 'Tuymelaer', 'Tuymeloer' (sic!), 'Tuimelaer Sectie', 'Tuymelaer Hoek', 'Tuymelaer(e)hoek', 'Tuimela(a)rehoek', '(de) Tuimelaar', '(de) Tuimelare'.

  • Het valt op dat, gedurende de 18de en 19de eeuw, de wijk Tuimelare op tal van kaarten prominent werd gesitueerd langs de Meensesteenweg, op de plaats waar pas in 1889 de parochie Beythem zal ontstaan. Tot 1889 was er op het huidig grondgebied van Beitem (Roeselare) enkel sprake van 2 woonkernen: de Meerlaerhoek, rond de aloude barriereherberg "de Meirlaer", en de Koolbrandershoek, die zich meer richting St-Pieter (Ledegem) uitstrekte. Vanaf het begin van de vorige eeuw werden de namen van de twee wijken Tuimelaere (Moorslede) en Beythem (Rumbeke) mooi naast elkaar geplaatst.

Op het spoor van een oude (vermoedelijk romeinse) heirweg!

Joan Blaeu. Kaart van de Kasselrij Kortrijk. Uitsnede (1641).
De 'Heirstrate naer Rousselar'. Joan Blaeu. Kaart van de Kasselrij Kortrijk, 1641.

Het is opmerkelijk dat een behoorlijk aantal landkaarten de middeleeuwse (en hoogst waarschijnlijk romeinse) verbindingsweg toont tussen Roeselare en Menen. De Oude Heirweg op de Tuimelare was daar van oudsher een onderdeel van. Soms is het tracé van deze weg, die van Noord naar Zuid dwars doorheen de Tuimelarewijk loopt, schematisch getekend, met behulp van een enkelvoudige of dubbele stippellijn. Dit vereenvoudigde tracé geeft slechts een benaderend beeld van "de oude Heirstraete". Vanuit geografisch oogpunt is zo'n willekeurige weergave dan ook niet erg betrouwbaar.

Daartegenover tonen enkele cartografen vrij nauwkeurig, soms bijna tot in de kleinste details, het tracé van die oude weg Brugge-Roeselare-Menen, zoals die vandaag de dag reconstrueerbaar is. Om er maar 3 te noemen: Joan Blaeu, met zijn kaart van de "Kasselrij van Kortrijk" (1641), uit "Flandria Illustrata" van kanunnik A. Sanderus, met een duidelijke vermelding van de "Heirstrate naer Rouselar"; Nicolaes Visscher I, die op zijn kaart "Comitatus Flandriae" (1656), de "HeereStraet na Rousselaer" uitstippelt; en tenslotte een onbekende cartograaf die op zijn "Carte des environs de Menin" (1700) de "Grand Chemin de Brugges" laat zien!

Een en ander brengt Linda Malfait tot de volgende passende conclusie:

"Die tientallen kaarten getuigen dat de Oude Heirweg heel belangrijk was in onze gewesten. Waar werden er in de middeleeuwen gasthuizen gebouwd? Niet op plekken waar geen mens ze vond, maar langs belangrijke wegen. De meeste mensen kwamen hun eigen dorp of stad niet uit. Kooplui, koeriers, marskramers, geestelijken, dokters, pelgrims, speellieden, enz. reisden langs een schaars aantal heirwegen in het dichtbeboste Vlaanderen. Onze Oude Heirweg, die langs het gasthuis ten Bunderen liep, was er zeker één van en daar zijn we trots op."


HET GASTHUIS TEN BUNDEREN OP OUDE KAARTEN

1540
1540
1555
1555
1555
1555
1558
1558
1559
1559
1560
1560
1562
1562
1565
1565
1567
1567
1567
1567
1570
1570
1570
1570
1570
1570
1570
1570
1578
1578
1585
1585
1590
1590
1590
1590
1593
1593
1593
1593
1595
1595
1602
1602
1607
1607
1608
1608
1608
1608
1613
1613
1617
1617
1625
1625
1636
1636
1641
1641
1641
1641
1641
1641
1641
1641
1641
1641
1656
1656
1656
1656

1657
1661
1661
1662
1662
1165
1665
1674
1674
1675
1675
1677
1677
1679
1679
1680
1680
1680
1680
1684
1684
1689
1689
1690
1690
1690
1690
1690
1690
1692
1692
1692
1692
1694
1694
1695
1695
1696
1696
1698
1698
1698
1698
1700
1700
1700
1700
1700
1700
1700
1700
1702
1702
1702
1702
1703
1703
1704
1704
1705
1705
1705
1705
1705
1705
1706
1706
1706
1706
1707
1707
1707
1707
1708
1708
1708
1708
1709
1709
1709
1709
1710
1710
1711
1711
1712
1712
1712
1712
1715
1715
1715
1715
1720
1720
1720
1720
1725
1725
1725
1725
1729
1729
1730
1730
1730
1730
1731
1731
1735
1735
1740
1740
1740
1740
1742
1742
1743
1743
1744
1744
1744
1744
1744
1744
1744
1744
1745
1745
1750
1750
1752
1752
1754
1754
1770
1777
1782
1782
1785
1785
1792
1792
1794
1794
1794
1794
1794
1794
1794
1794
1795
1795

klik op de mini-foto's om ze te vergroten! Sluit de uitklapfoto door een klik op het X-teken onderaan rechts.


DE TUIMELAREHOEK OP OUDE KAARTEN

1777
1777
1777
1777
1782
1782
1792
1792
1792
1792
1792
1794
1795
1795
1797
1797
1800
1800
1807
1807
1815
1815
1831
1831
1835
1835
1841
1841
1846
1846
1851
1851
1851
1851
1858
1858
1865
1865
1873
1873
1878
1878
1888
1888
1888
1888
1901
1901
1904
1904
1906
1906
1912
1912
1915
1915
1915
1915
1915
1915
1916
1916
1917
1917
1917
1917
1917
1917
1917
1917
1917
1917
1917
1917
1918
1918
1918
1918
1918
1918
1918
1918
1918
1918

1920
1924
1924
1933
1928
1932
1932
1939
1939
1942
1942
1943
1943
1969
1969
1970
1970
1981
1981
1988
1988
1981
1989
2006
2006
2023
2023

klik op de mini-foto's om ze te vergroten! Sluit de uitklapfoto door een klik op het X-teken onderaan rechts.

    © Copyright Linda Malfait 2022-. Alle rechten voorbehouden.        Webbeheerder: Willem Wylin.